Jakub Brzozowicz
Czym jest dezinformacja według Unii Europejskiej?
Instytucje Unii Europejskiej (UE) przyjęły ścisłą definicję dezinformacji. Aby dana treść została za takową uznana, musi spełnić (wszystkie) trzy powiązane ze sobą warunki:
Musi być fałszywa lub wprowadzająca w błąd (Falsity): To oznacza, że przekazuje weryfikowalnie nieprawdziwe fakty, a nie tylko subiektywną opinię.
Musi być celowa (Intent): Została stworzona, zaprezentowana i rozpowszechniona ze złą wolą – z zamiarem oszukania opinii publicznej. To odróżnia dezinformację od misinformation (błędnej informacji, która powstała przez pomyłkę).
Musi mieć potencjał szkodliwości publicznej (Public Harm): Jej celem jest wyrządzenie szkody publicznej, czyli zagrożenie interesom zbiorowym, takim jak procesy demokratyczne, zdrowie obywateli, środowisko lub bezpieczeństwo.
Jeśli brakuje choćby jednego z tych elementów (np. informacja jest fałszywa, ale niecelowa), nie jest to dezinformacja w ścisłym rozumieniu UE.
Zrób test: Czy to kampania dezinformacyjna?
Ta prosta lista kontrolna pomoże Ci szybko ocenić, czy dany materiał ma cechy celowej kampanii dezinformacyjnej.
| Kryterium oceny | Twoja odpowiedź (Tak/Nie) |
|---|---|
| 1. Fałsz: Czy treść zawiera weryfikowalnie nieprawdziwe fakty (nie tylko zniekształcenia)? | |
| 2. Zła wola: Czy istnieją przesłanki, że informację celowo stworzono, aby Cię oszukać? | |
| 3. Szkoda publiczna: Czy treść zagraża demokracji, zdrowiu, bezpieczeństwu (interesom zbiorowym)? | |
| 4. Anonimowość źródła: Czy autorstwo/źródło jest fałszywe lub nieznane? | |
| 5. Wyłącznie emocje: Czy styl i język mają na celu jedynie wywołanie silnego strachu lub gniewu, pomijając racjonalną analizę? |
Wniosek: Jeśli odpowiedź "Tak" pojawiła się przy punktach 1, 2 i 3, masz do czynienia z wysokim prawdopodobieństwem dezinformacji.
Błędna identyfikacja i nadużywanie terminu
Gdy posługujemy się terminem dezinformacja zbyt swobodnie, tracimy z oczu jej faktyczne zagrożenie, a jednocześnie uderzamy w fundament wolności słowa:
Użycie jako "pałka polityczna": Dużym niebezpieczeństwem jest używanie terminu "dezinformacja" jako odbijania piłeczki do dyskredytowania niewygodnych, ale prawdziwych informacji. Takie działanie ma na celu uciszenie krytyki i podważenie wiarygodności mediów lub oponentów i jest, niestety, bardzo popularne w linii politycznej.
Mylenie framingu z fałszem: Wiele materiałów, choć opartych na faktach, stosuje framing (ramowanie). Jest to celowe ujęcie tematu w określonych, korzystnych dla autora ramach – np. pominięcie niewygodnych danych, skupienie się tylko na kosztach zamiast na korzyściach, czy użycie emocjonalnego języka. Choć jest to manipulacja kontekstem, nie jest to dezinformacja, gdyż bazuje na prawdziwych informacjach.
Problem z fake newsami: Termin ten jest często nadużywany i obejmuje zarówno celową dezinformację, jak i zwykłe błędy czy złośliwą satyrę. UE woli unikać tego terminu, stawiając na precyzyjne rozróżnienie między celowym fałszem (disinformation) a pomyłką (misinformation). To także jeden z ulubionych terminów polityków, stosowany do zamknięcia dyskusji i dyskredytacji niewygodnych opinii lub faktów.
Wzrost dezinformacji w trudnych czasach
Zjawisko dezinformacji nabrało na sile w ostatnich latach, wykorzystując luki zaufania i społeczne podziały:
Pandemia COVID-19: Wybuch pandemii stworzył "infodemię", czyli masowy zalew fałszywych informacji dotyczących wirusa, leczenia i szczepionek. Celowe kampanie zagrażały zdrowiu publicznemu.
Wojna na Ukrainie: Konflikt stał się poligonem dla zmasowanych, celowych kampanii dezinformacyjnych, których celem jest destabilizacja państw UE i podważanie ich demokratycznych wartości.
W efekcie, sytuacje zagrożenia niosą za sobą tzw. szum medialny (informacyjny). To nadmierna ilość treści i wiadomości, która utrudnia odbiorcom skuteczne przyswojenie i rozróżnienie informacji kluczowych od nieistotnych, prowadząc do przeciążenia informacyjnego i dezorientacji. Zjawisko szumu medialnego tworzy idealne warunki dla rozprzestrzeniania się dezinformacji i manipulacji, ponieważ w gąszczu wiadomości trudno jest weryfikować źródła i fakty.
Wspólny front przeciwko dezinformacji
W obliczu tych wyzwań, zarówno polskie władze, jak i instytucje UE dokładają starań, aby budować odporność społeczną na manipulację informacją. Walka ta toczy się m.in. poprzez finansowanie różnych kampanii edukacyjnych i projektów badawczych.
Jednym z przykładów takich inicjatyw jest projekt CALYPSO (nazwa nawiązuje do greckiej nimfy uosabiającej zasłanianie). Platforma fact-checkingowa CALYPSO została zaprojektowana przez pracowników Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach (Polska), we współpracy z badaczami z Uniwersytetu Lotaryńskiego (Francja) i Narodowego Uniwersytetu im. Kapodistriasa w Atenach (Grecja) w ramach międzynarodowego projektu naukowego.
Istotny jest przy tym wkład partnerów lokalnych – w projekt CALYPSO aktywnie zaangażowana jest redakcja Tuby Chorzowa jako polski partner, co świadczy o rosnącym znaczeniu wiedzy i edukacji w lokalnych mediach.
Tylko wiedząc, czym jest dezinformacja, możemy skutecznie z nią walczyć, a jednocześnie chronić wolność słowa i krytykę. Kluczem do obrony przed manipulacją jest precyzja terminologiczna. Dlatego tak ważne jest, aby wszyscy uczestnicy debaty publicznej weryfikowali nie tylko fakty, ale i terminy, którymi się posługują.
Posłuchajmy o fake newsach
Jeśli interesuje Was temat fake newsów i szeroko pojętej dezinformacji w kontekście bezpieczeństwa, zachęcam do odsłuchania mojej rozmowy z ekspertem w tej kwestii, Arturem Dubielem. Złożony temat ma też równie istotne podłoże psychologiczne. O tym w innym podcaście rozmawiam z Kamilem Zielińskim. Obaj moi goście to wykładowcy akademiccy na Uniwersytecie WSB Merito Chorzów.
Poniżej linki do obu podcastów.
Mgr Artur Dubiel:
Mgr Kamil Zieliński:
Napisz komentarz
Komentarze